Ο πολιτολόγος Όσκαρ Γκραντίο Μοραγκές εξήγησε πώς ο στρατιωτικός επιχειρηματικός όμιλος GAESA βάθυνε την κοινωνική και οικονομική παρακμή στο νησί. Προέβλεψε ότι ενδέχεται να υπάρξει «μια καταστροφική διαδικασία διαμαρτυριών» και υποστήριξε ότι «είναι αδύνατο να επιβιώσει η δικτατορία», αν και διευκρίνισε ότι μια δημοκρατική μετάβαση δεν θα είναι εύκολη.
Η 11η Ιουλίου 2021 σηματοδότησε μια καμπή στην πρόσφατη ιστορία της Κούβας. Εκείνη την ημέρα, χιλιάδες άνθρωποι κινητοποιήθηκαν σε όλο το νησί, αψηφώντας —όπως ποτέ πριν— τους αυστηρούς περιορισμούς του καθεστώτος Κάστρο. Μακριά από το να λάβουν υπόψη τους τα αιτήματα του πληθυσμού, οι αρχές απάντησαν για ακόμη μία φορά με ανελέητη καταστολή, η οποία άφησε χιλιάδες πολιτικούς κρατουμένους και δεκάδες εξόριστους. Τέσσερα χρόνια και μισό αργότερα, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί δραματικά.
Σήμερα οι Κουβανοί βιώνουν μια άνευ προηγουμένου κρίση: περνούν ημέρες χωρίς ρεύμα, δεν έχουν πρόσβαση σε βασικά αγαθά και η κατάσταση έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο που πρόσφατα καταγράφηκαν πέντε επιδημίες. Η δικαιολογία της δικτατορίας, η ίδια που προβάλλεται εδώ και δεκαετίες, είναι το «βορειοαμερικανικό εμπάργκο». Ωστόσο, πίσω από την κρίση υπάρχει ένα περίπλοκο σύστημα διαφθοράς που εμπλέκει τη στρατιωτική ελίτ του καθεστώτος, ενώ ο λαός πεινά.
Κατά την επίσκεψή του στο Μπουένος Άιρες για την παρουσίαση του βιβλίου του Mejor no me callo: Notas ante una transición en Cuba, ο Κουβανός πολιτολόγος και συγγραφέας Όσκαρ Γκραντίο Μοραγκές μίλησε στο Infobae για τη σημερινή συγκυρία στο νησί και προέβλεψε ένα ζοφερό μέλλον: «Είναι πιθανό η Κούβα να βιώσει μια καταστροφική διαδικασία κοινωνικών διαμαρτυριών που δεν είναι βέβαιο ότι θα είναι ειρηνικές, δεδομένης της επιδείνωσης της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης, η οποία φτάνει πλέον σε αβάσταχτα επίπεδα».
Παρότι από τότε δεν έχει υπάρξει νέο 11J, ο ιστορικός σημείωσε ότι στο νησί «υπάρχουν καθημερινές διαμαρτυρίες»: «Γι’ αυτό λέω ότι υπάρχει μια διαδικασία μετάβασης, επειδή ο κόσμος διαμαρτύρεται καθημερινά σε όλη τη χώρα, με μικρο- και μαζικές κινητοποιήσεις». Το Παρατηρητήριο Κουβανικών Συγκρούσεων (OCC) έχει επιβεβαιώσει αυτό το κύμα κοινωνικής αναταραχής. Στην πρόσφατη έκθεσή του σημείωσε ότι ο Νοέμβριος ήταν ο πέμπτος συνεχόμενος μήνας που καταρρίφθηκε το ρεκόρ διαδηλώσεων, με 1.326 κινητοποιήσεις.
«Επρόκειτο κυρίως για εκδηλώσεις οργής και πόνου για τις συνέπειες μιας εθνικής επιδημίας αρμποϊών που έπληξε περίπου τρία εκατομμύρια Κουβανούς και αποδεκάτισε τον πληθυσμό, επειδή η κυβέρνηση άργησε σχεδόν τέσσερις μήνες να της δώσει προσοχή», υπογραμμίζει η έκθεση. Προσθέτει: «Το OCC θεωρεί αυτή την αδιαφορία ως μια σιωπηλή γενοκτονία, αφού, παρότι η έξαρση τέτοιων ασθενειών είναι συχνό φαινόμενο κάθε καλοκαίρι, το 2025 συνδυάστηκαν μια εξαιρετικά έντονη περίοδος βροχών, παρατεταμένες καθημερινές διακοπές ρεύματος, ένα σύστημα υγείας γεμάτο ελλείψεις, αμέτρητες χωματερές που γέννησαν κουνούπια και έλλειψη πολιτικής βούλησης να διατεθεί έστω ένα ελάχιστο μέρος από τα δισεκατομμύρια που διαχειρίζονται οι στρατιωτικοί του GAESA για φάρμακα και υγειονομικούς πόρους».
Ο Γκραντίο Μοραγκές εξήγησε ότι στην Κούβα του Φιντέλ Κάστρο η ουσία του καθεστώτος «καθοριζόταν αποκλειστικά από την ιδεολογία». Μετά τον θάνατό του, η δομή έχει καταστεί «τυπικά ιδεολογική, αλλά στην πράξη υπακούει σε εμπορικά και οικογενειακά συμφέροντα». Σήμερα το πραγματικό κέντρο εξουσίας δεν βρίσκεται στο κράτος ούτε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, παρά το γεγονός ότι το τελευταίο έχει συνταγματικά την ηγεσία.
Η εξουσία συγκεντρώνεται στο GAESA, τον επιχειρηματικό όμιλο που υπάγεται στις Ένοπλες Δυνάμεις, αλλά διευθύνεται εδώ και χρόνια από τον γαμπρό του Ραούλ Κάστρο. «Αυτή η οντότητα λειτουργεί υπέρ των συμφερόντων της οικογένειας Κάστρο», καθώς είναι πλήρως ενταγμένη στη στρατιωτική δομή. «Είναι μια επιχειρηματική δομή που ανήκει στις Ένοπλες Δυνάμεις και ελέγχει σχεδόν το σύνολο της κουβανικής οικονομίας», συνοψίζει ο συγγραφέας.
Παράλληλα, το τυπικό κράτος περιορίζεται σε κατασταλτικές λειτουργίες, διατηρεί την αστυνομία αλλά παραμελεί βασικές υπηρεσίες, όπως η αποκομιδή απορριμμάτων και οι επενδύσεις σε νοσοκομεία. Οι πόροι διοχετεύονται σε ξενοδοχεία και πολυτελή ακίνητα, πάντα υπό τη διαχείριση της GAESA. Η Αβάνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: ανάμεσα σε ετοιμόρροπα κτήρια ξεφυτρώνουν πολυτελή ξενοδοχεία, όλα ιδιοκτησίας της GAESA, που λειτουργούν είτε απευθείας είτε μέσω ξένων εταιρειών που παραχωρούν τη διαχείρισή τους στον στρατιωτικό όμιλο.
Σε αυτό προστίθενται τα εκατομμύρια που αποφέρει η «εξαγωγή» Κουβανών γιατρών, σε προγράμματα όπως αυτά της Βενεζουέλας ή το «Más Médicos» στη Βραζιλία, τα οποία λειτουργούν υπό συνθήκες που χαρακτηρίζονται ως «εργασιακή σκλαβιά». Τα έσοδα, υπό τον έλεγχο της GAESA, δεν φτάνουν ποτέ στον κρατικό προϋπολογισμό· επανεπενδύονται σε δομές που συντηρούν την εξουσία και τα προνόμια της στρατιωτικο-οικογενειακής ελίτ.
«Η δομή του ραουλισμού είναι παρασιτική, δεν κινείται από ιδεολογικούς στόχους αλλά από οικονομικά συμφέροντα εμπλουτισμού αυτής της μαφιόζικης δομής», τόνισε ο Γκραντίο Μοραγκές.
«Οι εταιρείες που επενδύουν στην Κούβα πρέπει να έχουν λογαριασμούς σε κουβανικές τράπεζες, που ανήκουν στο κράτος και ελέγχονται από τη GAESA. Τα χρήματα που καταθέτει ο κόσμος σε αυτούς τους λογαριασμούς έχουν ήδη δαπανηθεί από το καθεστώς. Τα ρουφούν και τα εξαφανίζουν», εξήγησε. Ακόμη και στο εσωτερικό, εφαρμόζονται συνθήκες «δουλείας» τόσο για τους γιατρούς στο εξωτερικό όσο και για τους εργαζομένους σε ξένες εταιρείες: «Το καθεστώς μπορεί να κρατά έως και το 80% του μισθού που πληρώνουν αυτές οι εταιρείες. Για τους γιατρούς το ποσοστό φτάνει στο 80–90%. Και για όσους εργάζονται σε ξένες εταιρείες, το ίδιο».
Σε αυτό το περιβάλλον, και με μια Βενεζουέλα στα όρια της κατάρρευσης, οι κουβανικές αρχές αναζητούν περισσότερα έσοδα από τον τουρισμό, το ιατρικό προσωπικό στο εξωτερικό και άλλες υπηρεσίες. Ωστόσο, αυτοί οι πόροι δεν φτάνουν στον λαό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κρίση των μπλακ άουτ: δεν οφείλεται στην έλλειψη πετρελαίου, αλλά στη φθορά των θερμοηλεκτρικών μονάδων: «Εδώ και τέσσερις δεκαετίες δεν έχει γίνει καμία ουσιαστική επένδυση στις παλιές σοβιετικές εγκαταστάσεις, αφού το μεγαλύτερο μέρος του κεφαλαίου κατευθύνθηκε στην ανέγερση ξενοδοχείων». Το καθεστώς διατηρεί τον έλεγχο μέσω του φόβου, θεωρώντας «τον τρόμο» το βασικό του εργαλείο.
Ο ειδικός προσθέτει ότι η ιστορία δείχνει πως όταν εντείνεται η καταστολή, «αυξάνεται η πιθανότητα μιας βίαιης πτώσης του καθεστώτος». Γι’ αυτό υπάρχει ο μόνιμος κίνδυνος μιας αιφνίδιας κοινωνικής έκρηξης. Ωστόσο, διευκρινίζει ότι ακόμη κι αυτό δεν εγγυάται αλλαγή συστήματος ή δημοκρατική μετάβαση. Σε περίπτωση κενού εξουσίας στην Κούβα, με ημέρες βίαιων διαδηλώσεων, εκείνοι που θα είχαν τις περισσότερες πιθανότητες να ανακτήσουν τον έλεγχο «θα ήταν οι ίδιοι φορείς της σημερινής εξουσίας»: «Ελλείψει αναδιοργανωμένων και στρατηγικών δομών της αντιπολίτευσης, αν υπάρξει μια έκρηξη τέτοιου τύπου —η οποία θα ήταν καταστροφική για την Κούβα— πιστεύω ότι εκείνοι που θα μπορούσαν να επανακτήσουν την εξουσία θα ήταν οι πράκτορες του ίδιου του καθεστώτος, που είναι δομημένοι και οργανωμένοι».
Η κατανόηση της μετάβασης στην Κούβα είναι αδύνατη χωρίς ανάλυση της πραγματικής κατανομής εξουσίας και της ροής των πόρων. Μακριά από τους τυπικούς τίτλους, ο ουσιαστικός έλεγχος βρίσκεται σε μια πολύ μικρή κορυφή. Όπως εξηγεί ο συγγραφέας: «Υπάρχει μια ονομαστική δομή εξουσίας —ένας πρόεδρος, ο Ντίας-Κανέλ, ένας πρωθυπουργός, υπουργεία κ.λπ.— αλλά αυτή είναι η βιτρίνα. Η πραγματική εξουσία ασκείται από τον Ραούλ Κάστρο, την οικογένειά του και τους στενούς του συνεργάτες».
Ο ρόλος της Βενεζουέλας και οι συνέπειες μιας πιθανής πτώσης του Μαδούρο
Μια ενδεχόμενη πτώση του Νικολάς Μαδούρο θα μπορούσε να επιδεινώσει δραματικά την κρίση στο νησί. Παρότι οι αποστολές πετρελαίου έχουν μειωθεί, ακόμη και το 2024 έφταναν στην Κούβα περίπου 32.000 βαρέλια την ημέρα —ένα νούμερο πολύ χαμηλότερο από τα ιστορικά υψηλά, αλλά «απολύτως ζωτικό» για την κουβανική οικονομία. Η διακοπή αυτού του εφοδιασμού θα αποτελούσε βαρύ πλήγμα για την ηλεκτροπαραγωγή, τη βιομηχανία και τις μεταφορές.
Πέρα από το πετρέλαιο, παραμένουν σε ισχύ συμφωνίες μέσω των οποίων η δικτατορία του Ντίας-Κανέλ στέλνει γιατρούς στη Βενεζουέλα και λαμβάνει πληρωμές που συμβάλλουν στην επιβίωση της οικονομίας. Η Κούβα συνεχίζει επίσης να παρέχει στρατιωτικές και κατασταλτικές υπηρεσίες στη Βενεζουέλα, για τις οποίες λαμβάνει άμεση αποζημίωση. Σε γεωπολιτικό επίπεδο, «η Βενεζουέλα παραμένει ο σημαντικότερος περιφερειακός σύμμαχος της Κούβας».
Αν και το Μεξικό έχει αυξήσει τη χορήγηση πετρελαίου στην Κούβα μέσω επιδοτήσεων, ο όγκος αυτός είναι μικρός και δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις αποστολές του Μαδούρο. Ούτε η Ρωσία παρέχει αντίστοιχη λύση. Το αποτέλεσμα είναι ότι «η κουβανική οικονομία βρίσκεται σε τελικό στάδιο», και η απώλεια της βενεζουελανικής στήριξης θα οδηγούσε την κρίση σε ακόμη πιο ακραία επίπεδα, σύμφωνα με τον ιστορικό.
Γι’ αυτό το καθεστώς της Αβάνας πιέζει για να αποφευχθεί μια διαπραγματευμένη λύση ή μια υποχώρηση της Βενεζουέλας. Η βασική γραμμή είναι η αντίσταση, «με την πεποίθηση ότι δεν θα υπάρξει διεθνής στρατιωτική παρέμβαση». Η επιρροή της Κούβας στον κρατικό και κατασταλτικό μηχανισμό της Βενεζουέλας είναι τόσο μεγάλη που ούτε οι τοπικές αρχές μπορούν να διαπραγματευτούν χωρίς έγκριση από την Αβάνα. Ο στρατός, κεντρικός για κάθε μετάβαση, παραμένει υπό τον έλεγχο της κουβανικής αντικατασκοπείας, αποτρέποντας κάθε εσωτερική κίνηση. Συμπερασματικά, η Κούβα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα αντίστασης σε πολιτικές αλλαγές στη Βενεζουέλα, διότι για το νησί η απώλεια του συμμάχου του θα είχε «καταστροφικές συνέπειες», καθώς αποτελεί την τελευταία κρίσιμη πηγή στήριξης.
Το εμπάργκο: μύθοι και πραγματικότητα
Ο Γκραντίο Μοραγκές υποστήριξε ότι ο όρος «αποκλεισμός», τον οποίο επαναλαμβάνει το καθεστώς του Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ για να δικαιολογήσει την κατάσταση της χώρας, είναι «παραπλανητικός». Στην πραγματικότητα υπάρχει ένα «μερικό» εμπορικό εμπάργκο από τις ΗΠΑ, το οποίο είναι ευέλικτο και επιτρέπει πολλές εξαιρέσεις. Όπως υπενθύμισε, «ο κύριος προμηθευτής τροφίμων της Κούβας είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες». Η Ουάσινγκτον απαιτεί οι πληρωμές να γίνονται τοις μετρητοίς, ενώ με άλλους εμπορικούς εταίρους προβλέπονται βραχυπρόθεσμα πιστωτικά περιθώρια.
Η πλειονότητα των τροφίμων που εισάγει η Κούβα, όπως το κοτόπουλο, προέρχεται από τις ΗΠΑ. Το εμπάργκο περιλαμβάνει εξαιρέσεις για ανθρωπιστικές εισαγωγές, επιτρέποντας την αγορά τροφίμων και φαρμάκων υπό τον όρο ότι πληρώνονται. Επιπλέον, «η Κούβα μπορεί να αγοράζει φάρμακα και αγαθά από οποιαδήποτε χώρα στον κόσμο, όχι μόνο από τις Ηνωμένες Πολιτείες».
Το να αποδίδεται το βάρος της κρίσης στο εμπάργκο αποτελεί παραποίηση. «Αυτό που βιώνεται στο νησί μπορεί να περιγραφεί ως ένα εσωτερικό εμπάργκο πάνω στην ιδιωτική πρωτοβουλία, επιβλημένο από το ίδιο το καθεστώς», είπε ο Γκραντίο Μοραγκές, υπογραμμίζοντας ότι «η πραγματική αιτία της κρίσης είναι η εσωτερική διαχείριση και οι οικονομικοί περιορισμοί εντός της χώρας».
«Είναι αδύνατο να επιβιώσει το καθεστώς»
Ο πολιτολόγος τόνισε ότι η κρίση που βιώνει η Κούβα «είναι τόσο βαθιά», ώστε «είναι αδύνατο να διατηρηθεί το καθεστώς».
Ένα από τα κεντρικά στοιχεία της μετάβασης στην Κούβα είναι η αλλαγή στα κοινωνικά υποκείμενα της διαμαρτυρίας. Σήμερα η κοινωνική πίεση προέρχεται από ιστορικά αποκλεισμένες ομάδες: μαύρους πολίτες, γυναίκες και ευάλωτους πληθυσμούς που υπερασπίζονται κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα σε ένα ιδιαίτερα εχθρικό περιβάλλον. Ο συγγραφέας αναφέρθηκε στο φαινόμενο της «θηλυκοποίησης» της κρίσης και των διαμαρτυριών: «Στην Κούβα συμβαίνει ένα πολύ ενδιαφέρον φαινόμενο, η θηλυκοποίηση της διαμαρτυρίας (…) Είναι οι γυναίκες που πρέπει να βρουν φαγητό· είναι οι γυναίκες που πρέπει να βρουν τρόπους να ταΐσουν τα παιδιά τους, να μαγειρέψουν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, να τα ντύσουν για το σχολείο. Είναι εκείνες που σηκώνουν το βάρος της κρίσης. Κυρίως οι μαύρες γυναίκες, που βρίσκονται στο κατώτατο στρώμα της κοινωνικής πυραμίδας».
Ο Γκραντίο Μοραγκές επισημαίνει, ωστόσο, ότι για να υπάρξει πραγματική δημοκρατική μετάβαση, πρέπει να υπάρξει καλύτερη οργάνωση της αντιπολίτευσης. Όπως εξήγησε, η αντιπολίτευση ιστορικά «λειτουργούσε αντιδρώντας»: ασχολούνταν κυρίως με την καταγγελία παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αντίσταση στην καταστολή. Η διαρκής καταστολή όμως έχει περιορίσει την ανάπτυξή της και την ικανότητά της να προωθήσει ευρύτερους πολιτικούς στόχους: «Η λύση θα ήταν αυτές οι δομές να μετατραπούν από διαφωνούντες σε αντιπολιτευόμενους και να λειτουργούν στρατηγικά για μια μετάβαση, αλλά να είναι πολυιδεολογικές».
«Αν ξέρεις ότι θα σε εξορίσουν ή θα σε φυλακίσουν, γιατί να μην οργανωθούν από την εξορία δομές που να συντονίζουν με τους Κουβανούς μέσα στη χώρα και να χαράσσουν στρατηγική σκέψη;» διερωτήθηκε. Και κατέληξε με μια κατηγορηματική πρόβλεψη για το άμεσο μέλλον: «Η κατάρρευση θα έρθει και όσο πιο γρήγορα οργανωθούν [οι αντίπαλες δυνάμεις], τόσο μεγαλύτερη θα είναι η πιθανότητα να υπάρξει μια πραγματική πολιτική μετάβαση και όχι μια μετάβαση…»
Πηγή: Infobae.
