Aπό τον Λουίς Αλμάγρο. Σήμερα οφείλουμε να απαιτήσουμε την ελευθερία κάθε πολιτικού κρατουμένου στην περιοχή, κάθε βασανισμένου, κάθε ανθρώπου που είναι θαμμένος ζωντανός στη Βενεζουέλα.
Την περασμένη εβδομάδα ο Έκτορ Σάμις μού έστειλε μια ανάρτησή του στο X με τη φωτογραφία του Ερνέστο Σάμπατο, Προέδρου της CONADEP, να παραδίδει στον Ραούλ Αλφονσίν την έκθεση «Nunca Más», μαζί με έναν προβληματισμό που με οδήγησε να επανέλθω σε ένα θέμα που ουσιαστικά δεν με εγκατέλειψε ποτέ: τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στην περιοχή. Σε αυτό το πλαίσιο, ήταν αναπόφευκτο να ξαναδιαβάσω το έργο «Το τρομοκρατικό κράτος της Αργεντινής» του Εδουάρδο Λουίς Ντουάλδε, μια ανάγνωση εξίσου συγκλονιστική.
Η φρίκη αποτυπώνεται έννοια προς έννοια: «σε αυτό προστίθεται –σε πολλές περιπτώσεις– η κράτηση συγγενών ως ομήρων, συχνά υπό πιέσεις και κακομεταχείριση», «η απόκρυψη της δράσης του είναι το πρώτο χαρακτηριστικό του τρομοκρατικού κράτους. Γι’ αυτό, οι επιχειρησιακές ομάδες δεν ταυτοποιούνται, οι αρχές αρνούνται τη δράση ή τη διαδικασία και οι κρατούμενοι δεν αναγνωρίζονται ως τέτοιοι».
Έκθεση αναφέρει: «Ηγέτες και ακτιβιστές δολοφονήθηκαν, φυλακίστηκαν, εξαφανίστηκαν, εξορίστηκαν. Οι αριθμοί, αν και ασαφείς, έχουν ζοφερά και φρικτά περιγράμματα: δεν μετρώνται σε άτομα αλλά σε εκατοντάδες, σε χιλιάδες. Υπήρξαν εκτελέσεις σε εργοστάσια και σωματική και ψυχολογική βία με στόχο την τρομοκράτηση των εργατών». Κάτω από φωτογραφίες διαβάζει κανείς: «Απομάκρυνση δεμένου και φιμωμένου πτώματος νεαρού», «Τα σώματα πολλών θυμάτων ακρωτηριάστηκαν και κάηκαν για να αποτραπεί η αναγνώρισή τους», «Θύματα στρατιωτικών εφόδων.
Εκατοντάδες δολοφονήθηκαν ενώ κοιμόντουσαν». Όπως έχει ήδη ειπωθεί, όλα αυτά συνέβησαν στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου και με τη στήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών (εκτός από την περίοδο του Προέδρου Τζίμι Κάρτερ, ο οποίος απέσυρε τη στήριξή του από αυτές τις δικτατορίες), ενώ αργότερα οι υπεύθυνοι δικάστηκαν επίσης με τη στήριξη των ΗΠΑ.
Αυτό θα έπρεπε να είχε αποτελέσει επαρκές μάθημα για μια περιοχή απαλλαγμένη από εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Δυστυχώς, δεν ισχύει κάτι τέτοιο και σήμερα ερχόμαστε αντιμέτωποι με νέες θηριωδίες.
«Στη Βενεζουέλα, ο Οργανισμός Αμερικανικών Κρατών κατέγραψε περίπου 18.000 εξωδικαστικές εκτελέσεις σε έκθεση του 2020, η ΜΚΟ Provea τεκμηρίωσε περισσότερους από 10.000 εκτελεσθέντες από δυνάμεις ασφαλείας την περίοδο 2013–2023, ενώ ο ΟΗΕ εκτίμησε σχεδόν 7.000 θανάτους μέσα σε ένα μόνο έτος πριν το 2019».
Η έκθεση CASLA 2021 αναφέρει: «Πατέρες, μητέρες, παππούδες, αδέλφια, ξαδέλφια, παιδιά, γείτονες, φίλοι, σύντροφοι έχουν απαχθεί από στελέχη των υπηρεσιών SEBIN και DGCIM, μεταφέρθηκαν σε εγκαταστάσεις αυτών των σωμάτων, ως επί το πλείστον δεμένοι με χειροπέδες, χωρίς καμία μέριμνα για ηλικία, φύλο ή φυσική κατάσταση».
«Κατά την εκτέλεση βασανιστηρίων, γνωρίζουν τα όρια που χωρίζουν τα θύματα από τον θάνατο, υποβάλλοντάς τα σε μακρές περιόδους σωματικών βασανιστηρίων που προκαλούν συνεχείς λιποθυμίες, ακραίους πόνους που μπορεί να επιφέρουν καρδιακές προσβολές ή ρήξεις μελών και οργάνων, θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τους — και παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν να τα βασανίζουν». «Διάφοροι αξιωματούχοι του καθεστώτος έχουν χρησιμοποιήσει μηχανισμούς για να επαναφέρουν τον καρδιακό ρυθμό των θυμάτων και να συνεχίσουν τα βασανιστήρια».
Σήμερα οφείλουμε να απαιτήσουμε την απελευθέρωση κάθε πολιτικού κρατουμένου στην περιοχή, κάθε βασανισμένου, κάθε ανθρώπου που είναι θαμμένος ζωντανός, όπως στο Φρούριο Γουαϊκαϊπούρο στη Βενεζουέλα.
Πρόκειται για τον ίδιο σαδισμό, το ίδιο επίπεδο εγκληματικής σκληρότητας, τις ίδιες βαριές ψυχοπαθολογίες — είτε πρόκειται για Αργεντινούς ή Ουρουγουανούς, είτε για Κουβανούς, Βενεζουελάνους ή Νικαραγουανούς. Για δομές παράλογης πεποίθησης που στηρίζουν καθεστώτα, όπως ο θρησκευτικός φανατισμός, στον οποίο έχω αναφερθεί σε προηγούμενη αρθρογραφία.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας υπερβαίνουν την ιδεολογία. Δεν είναι δυνατόν να παραμένουμε εγκλωβισμένοι σε αυτήν, όταν μια κοινωνία ή ένα πολιτικό σύστημα χρειάζεται απαντήσεις που να σώζουν ανθρώπους από βασανιστήρια, δολοφονίες, εξαναγκαστικές εξαφανίσεις και σεξουαλική βία. Θέλετε να μιλήσουμε για κατηγορικές επιταγές; Αυτές είναι: δικαιοσύνη για όλους, ένα ημισφαίριο απαλλαγμένο από εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, αλήθεια, μνήμη, μη επανάληψη. Δεν μπορούν να υπάρχουν άλλες «κατηγορικές επιταγές» που να παρακάμπτουν αυτές.
Η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πρέπει να υπερβαίνει τα ιδεολογικά σύνορα. Ποτέ δεν ήταν σκοπός τα δικαιώματα αυτά να εντάσσονται σε κομματικές λογικές· διαφορετικά, από πραγματικό εργαλείο προστασίας των λαών υποβαθμίζονται σε μέσο πολιτικής εκμετάλλευσης. Τα τρομοκρατικά κράτη της Αργεντινής, της Ουρουγουάης, της Χιλής, της Βραζιλίας, καθώς και της Κούβας, της Βενεζουέλας και της Νικαράγουας παρουσιάζουν διαφορές, αλλά και κοινά στοιχεία: την ατιμωρησία και τη συνέχιση των εγκλημάτων. Παρ’ όλα αυτά, δεν ακούμε τη γενικευμένη και σταθερή καταδίκη που θα έπρεπε.
Οι ατέλειες του δικαίου δημιουργούν δυναμικές αδικίας, όπως και οι κοινωνικές και οικονομικές δυσλειτουργίες. Η Λατινική Αμερική παραμένει μια περιοχή γεμάτη ατέλειες — ακόμη και στο επίπεδο των αρχών. Υπάρχουν ακόμη κυβερνήσεις που αγνοούν την έννοια του «Δημοκρατικού Κράτους Δικαίου», προτάσσοντας ιδεολογία ή διαφθορά αντί για τη δέσμευση στα ανθρώπινα δικαιώματα.
Η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο ιδεολογικής σύγκρουσης. Ούτε θα έπρεπε να υπάρχουν αποχρώσεις στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή στην καταδίκη των παραβιάσεών τους, καθώς πρόκειται για έννοιες καθολικής εφαρμογής. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν ανήκουν σε καμία ιδεολογία· αποτελούν ζώσα πραγματικότητα που πρέπει να προστατεύεται έμπρακτα.
Το κράτος δικαίου δεν περιορίζεται στους θεσμούς· συνδέεται άρρηκτα με την καθημερινή συμπεριφορά των πολιτών και την εφαρμογή των αξιών της δημοκρατίας. Όταν αυτό αγνοείται, αναδύονται κοινωνικές και πολιτικές στρεβλώσεις που τροφοδοτούν ένα φαύλο κύκλο.
Η αντικειμενική νομιμοποίηση της δημοκρατίας στην αμερικανική ήπειρο δεν θα έπρεπε να αμφισβητείται — κι όμως, εξακολουθεί να απαιτεί θάρρος η υπεράσπισή της.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ταυτόχρονα μέσο και σκοπός. Πρέπει να αποτελούν την ίδια τους τη βάση, τον ίδιο τους τον λόγο ύπαρξης. Η πραγματικότητα διαμορφώνεται μέσα από τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις και από το κατά πόσο αυτές οικοδομούν κοινωνίες όπου τα δικαιώματα γίνονται σεβαστά.
Συχνά, ωστόσο, τα δικαιώματα θυσιάζονται στο όνομα της ασφάλειας. Σε περιόδους έντονης ανασφάλειας, κοινωνίες μπορεί να αποδεχθούν την περιστολή τους προκειμένου να αποκατασταθεί η τάξη. Πρόκειται για ένα σοβαρό σφάλμα, που συνδέεται με ανικανότητα οικοδόμησης ισχυρών θεσμών και οδηγεί σε επικίνδυνες οπισθοδρομήσεις.
* Ο Luis Almagro είναι πρώην Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών.
