Το Ρίο ντε Ζανέιρο ξύπνησε μέσα σε καταιγισμό πυρών. Από τις πρώτες ώρες της ημέρας, ελικόπτερα, τεθωρακισμένα και drones της αστυνομίας εισέβαλαν στα συγκροτήματα των φαβελών Αλεμάο και Πένια, δύο από τις μεγαλύτερες στις βόρειες συνοικίες της πόλης, σε μια επιχείρηση εναντίον του Comando Vermelho, μιας από τις ισχυρότερες εγκληματικές οργανώσεις της Βραζιλίας. Ο απολογισμός στο τέλος της ημέρας ήταν συγκλονιστικός: 64 νεκροί, ανάμεσά τους τέσσερις αστυνομικοί, και πάνω από 80 συλλήψεις.
Η πιο αιματηρή αστυνομική επιχείρηση τα τελευταία 15 χρόνια στη Βραζιλία
Η επιχείρηση ξεκίνησε πριν την αυγή, με αποκλεισμούς δρόμων και κλείσιμο βασικών λεωφόρων γύρω από τις φαβέλες. Ελικόπτερα πετούσαν από το προηγούμενο βράδυ, ενώ τεθωρακισμένα οχήματα διέσπαζαν οδοφράγματα από φλεγόμενα λάστιχα. Drones εντόπιζαν κινήσεις και καθοδηγούσαν την προέλαση 2.500 αστυνομικών μέσα από τα στενά σοκάκια.
Οι αρχές κατέσχεσαν 42 όπλα υψηλού διαμετρήματος και συνέλαβαν 81 άτομα. Αναπτύχθηκαν περίπου 30 τεθωρακισμένα, δύο ελικόπτερα, drones αναγνώρισης και επίθεσης, καθώς και δέκα οχήματα κατεδάφισης για τη διάνοιξη αποκλεισμένων δρόμων.
Κύριος στόχος της επιχείρησης ήταν ο Έντγκαρ Άλβες ντε Αντράντε, γνωστός ως «Ντόκα» ή «Αρκούδος», τον οποίο η Εισαγγελία κατονομάζει ως περιφερειακό αρχηγό του Comando Vermelho στο συγκρότημα φαβελών της Πένια. Γεννημένος το 1970 στην Παραΐμπα, ο Ντόκα αντιμετωπίζει πάνω από εκατό υποθέσεις για ανθρωποκτονία, διακίνηση ναρκωτικών, βασανιστήρια και συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση. Οι αρχές τον συνδέουν με τη διεύθυνση του εμπορίου ναρκωτικών στη Βίλα Κρουζέιρο και στο Μόρο ντο Σάο Σιμάο, καθώς και με επιθέσεις σε αστυνομικά τμήματα το 2025. Έχει προκηρυχθεί επικήρυξη 100.000 ρεάις (περίπου 17.500 δολάρια) για πληροφορίες που θα οδηγήσουν στη σύλληψή του.
«Ο κυβερνήτης του Ρίο ντε Ζανέιρο, Κλάουντιο Κάστρο, υπήρξε ιδιαίτερα αμείλικτος στην πολιτική του κατά του Comando Vermelho. Αυτή η επίθεση ήταν, σύμφωνα με τοπικές πηγές και τα βραζιλιάνικα μέσα, η πιο φονική εναντίον εγκληματικών ομάδων στην ιστορία της πόλης. Τρεις από τις τέσσερις πιο θανατηφόρες επιχειρήσεις συνέβησαν κατά τη διάρκεια της θητείας του», δήλωσε στο Infobae ο Κρις Ντάλμπι, διευθυντής του παρατηρητηρίου World of Crime.
Ο Ντάλμπι πρόσθεσε: «Εδώ και χρόνια, ο “Ντόκα” είναι ο αρχιτέκτονας της βίαιης επέκτασης του Comando Vermelho σε άλλες φαβέλες και πολιτείες, όπου συγκρούεται με τις πολιτοφυλακές — εγκληματικές οργανώσεις που συνδέονται με την ακροδεξιά και αποτελούνται συχνά από εν ενεργεία ή απόστρατους αστυνομικούς και στρατιωτικούς. Ο “Ντόκα” είναι αναμφίβολα ένας από τους πιο ισχυρούς εγκληματίες του Ρίο».
Ποια είναι η εγκληματική οργάνωση Comando Vermelho
Το Comando Vermelho ιδρύθηκε το 1979 σε φυλακή του Ρίο και εξελίχθηκε σε οργάνωση εθνικής εμβέλειας, μία από τις δύο μεγαλύτερες εγκληματικές δομές της Βραζιλίας. Λειτουργεί μέσω αποκεντρωμένου δικτύου: αρχηγοί μέσα στις φυλακές, υπαρχηγοί στις φαβέλες, ένοπλοι που ελέγχουν τα σημεία πώλησης και ένα εκτεταμένο δίκτυο νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Η ισχύς του στηρίζεται όχι μόνο στο εμπόριο ναρκωτικών, αλλά και στον έλεγχο περιοχών όπου το κράτος είναι διαχρονικά απόν.
Σύμφωνα με την Εισαγγελία κατά του οργανωμένου εγκλήματος, τα συγκροτήματα Πένια και Αλεμάο αποτελούν «στρατηγικό κόμβο για τη διακίνηση ναρκωτικών και όπλων» λόγω της εγγύτητάς τους με μεγάλες οδικές αρτηρίες. Ο κυβερνήτης Κάστρο χαρακτήρισε την επιχείρηση «πόλεμο» και τόνισε ότι το Ρίο είναι «μόνο σε αυτή την αναμέτρηση». Επισήμανε πως οι εγκληματικές οργανώσεις διαθέτουν όπλα από διεθνή δίκτυα, ενώ οι Ένοπλες Δυνάμεις απέρριψαν τρεις φορές το αίτημά του για συνδρομή με τεθωρακισμένα.
Ο Ντάλμπι σημειώνει ότι ο Κάστρο έχει κατηγορηθεί πως δεν επιδεικνύει την ίδια αυστηρότητα στις περιοχές που ελέγχονται από τις πολιτοφυλακές, σχηματισμούς που αποτελούνται από πρώην ή νυν ένστολους.
Ωστόσο, ο διευθυντής του World of Crime διευκρινίζει ότι ο «Ντόκα» συνιστά πραγματική απειλή για το κράτος. Τον Μάιο ή τον Ιούνιο ηγήθηκε επίθεσης σε αστυνομικό τμήμα για να απελευθερώσει συνεργό του· δύο αστυνομικοί τραυματίστηκαν και ένας βασανίστηκε.
«Ο “Ντόκα” συνδέεται με πάνω από εκατό ανθρωποκτονίες, συμπεριλαμβανομένων αμάχων και ανηλίκων. Η σύλληψή του ήταν εθνική προτεραιότητα, αλλά το ερώτημα είναι με ποιο κόστος: 2.500 αστυνομικοί, με ελικόπτερα και τεθωρακισμένα, εισέβαλαν στο συγκρότημα φαβελών της Πένια, αντιμετωπίζοντας σφοδρή αντίσταση. Το Comando Vermelho δείχνει έτσι σχεδόν παραστρατιωτικές δυνατότητες: ελέγχει βασικές υπηρεσίες και διοικεί τις περιοχές του με λογική εγκληματικής διακυβέρνησης», δήλωσε ο Ντάλμπι.
Κατά τον ίδιο, η επιχείρηση αυτή ενισχύει το επιχείρημα του κυβερνήτη Κάστρο ότι το Comando Vermelho δεν είναι πλέον απλώς εγκληματική οργάνωση, αλλά απειλή με χαρακτηριστικά εξέγερσης ή τρομοκρατίας.
Οι κάτοικοι του βόρειου Ρίο βίωσαν σκηνές πολέμου: ριπές πυροβολισμών, χειροβομβίδες ριγμένες από drones, λεωφορεία εκτός διαδρομών και πάνω από 200.000 άτομα επηρεασμένα από τη διακοπή βασικών υπηρεσιών. Τα μαθήματα ανεστάλησαν σε 45 σχολεία και 12 γραμμές λεωφορείων άλλαξαν δρομολόγια. Για τους κατοίκους των Αλεμάο και Πένια, η μέρα κύλησε με ένταση, φόβο και παράλυση: καταστήματα κλειστά, συγκοινωνίες ανύπαρκτες, άδειες τάξεις.
Μέσα σε αυτό το χαοτικό σκηνικό αναδεικνύεται ένα γνώριμο δίλημμα των επιχειρήσεων στις φαβέλες: το όριο ανάμεσα στην καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος και την παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων είναι θολό. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν επανειλημμένα καταγγείλει τέτοιου είδους επιχειρήσεις. Η Human Rights Watch προειδοποίησε τον Σεπτέμβριο του 2025 ότι νομοσχέδιο που εγκρίθηκε στο Ρίο προβλέπει οικονομικά κίνητρα για αστυνομικούς που πυροβολούν υπόπτους, γεγονός που «δημιουργεί οικονομικό κίνητρο για να πυροβολούν αντί να συλλαμβάνουν».
Έκθεση της HRW το 2009 είχε ήδη επισημάνει ότι πολλές από τις λεγόμενες «αντιπαραθέσεις» της αστυνομίας δεν ήταν πραγματικές μάχες, αλλά εξωδικαστικές εκτελέσεις, με σκηνές που αλλοιώνονταν για να αποκρυφθεί η ευθύνη των αστυνομικών. Η ατιμωρησία και η θανατηφόρα βία των δυνάμεων ασφαλείας στο Ρίο παραμένουν διαχρονικό και δομικό πρόβλημα.
Δεν είναι η πρώτη επιχείρηση με τόσο υψηλό αριθμό νεκρών. Τον Μάιο του 2022, επιδρομή στη φαβέλα Βίλα Κρουζέιρο —στην ίδια ζώνη με την Πένια και το Αλεμάο— είχε αφήσει τουλάχιστον 23 νεκρούς και καταγγελίες για αμάχους που παγιδεύτηκαν στα πυρά.
Το μέλλον αυτής της αποστολής θα κριθεί από το πόσο γρήγορα το κράτος θα μπορέσει όχι μόνο να συλλάβει αρχηγούς ή να κατασχέσει όπλα, αλλά να μειώσει τη βία που αφήνεται πίσω, να ανοίξει ανεξάρτητες έρευνες για τους θανάτους και να αποκαταστήσει τον κοινωνικό ιστό σε εγκαταλελειμμένες περιοχές. Χωρίς αυτά, ο έλεγχος θα παραμείνει προσωρινός και ο κύκλος της βίας θα συνεχιστεί.
Το 2024, περίπου 700 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε επιχειρήσεις των δυνάμεων ασφαλείας στο Ρίο — σχεδόν δύο την ημέρα. Η Τρίτη πρόσθεσε άλλους 64 σε αυτή τη μακάβρια στατιστική. Η επιχείρηση συνεχίζεται και ο τελικός απολογισμός μένει να καθοριστεί.
Οι πέντε πιο φονικές επιχειρήσεις στην ιστορία της Πολιτείας του Ρίο ντε Ζανέιρο
1 Συγκρότημα Αλεμάο και Πένια – 60 νεκροί, Οκτώβριος 2025
2 Φαβέλα Ζακαρεζίνιο – 28 νεκροί, Μάιος 2021
3 Βίλα Κρουζέιρο – 23 νεκροί, Μάιος 2022
4 Βίλα Οπεράρια (Ντούκι ντε Κασίας) – 23 νεκροί, Ιανουάριος 1998
5 Συγκρότημα Αλεμάο – 19 νεκροί, Ιούνιος 2007
